Hər bir suveren dövlətin siyasi inkişaf səviyyəsi, idarəçilik ənənələri və
gələcək hədəfləri, hər şeydən əvvəl, onun konstitusion prinsiplərində
ifadə olunur. Konstitusiya təkcə dövlətin idarəetmə sistemini və
quruluşunu müəyyən edən hüquqi sənəd deyil, eyni zamanda cəmiyyətin
hansı milli və ümumbəşəri dəyərlərə əsaslandığını, vətəndaşın dövlət
həyatındakı mövqeyini və ölkənin inkişaf prioritetlərini müəyyənləşdirən
fundamental qanundur. Azərbaycan Respublikasının 1995-ci ildə qəbul
edilmiş Konstitusiyası da milli dövlətçiliyimizin möhkəm təməllər
üzərində qurulmasında, dövlət müstəqilliyimizin hüquqi əsaslarının
formalaşdırılmasında və demokratik inkişaf istiqamətinin müəyyən
edilməsində mühüm əhəmiyyət kəsb edib. Hər il noyabrın 12-də qeyd
edilən Konstitusiya Günü bu baxımdan müstəqil dövlətimizin tarixində
baş vermiş mühüm hadisənin mahiyyətini və əhəmiyyətini bir daha
dəyərləndirmək üçün xüsusi fürsətdir.
Azərbaycanın müstəqilliyini möhkəmləndirən Əsas Qanunun qəbul
edilməsi uzunmüddətli və mürəkkəb tarixi prosesin məntiqi nəticəsi idi.
1918-ci ildə qurulan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti xalqımızın milli
dövlətçilik ənənələrini yenidən canlandırsa da, cəmi 23 ay fəaliyyət
göstərdiyi müddətdə Konstitusiya hazırlayıb qəbul edə bilmədi. Daha
sonrakı sovet hakimiyyəti illərində qəbul olunan konstitusiyalar isə
müstəqil dövlətin suveren qərarlarına əsaslanan milli hüquq sisteminin
yaradılması məqsədinə xidmət etmirdi. Buna baxmayaraq, həmin tarixi
mərhələdə milli kimliyin, dilin və dövlətçilik düşüncəsinin qorunması
istiqamətində görülən işlər gələcək müstəqilliyin mənəvi və ideoloji
əsaslarının saxlanılmasında mühüm rol oynadı.
Bu tarixi prosesdə 1978-ci il aprelin 21-də qəbul olunmuş Azərbaycan
SSR Konstitusiyasında Azərbaycan dilinin dövlət dili statusunun təsbit
edilməsi xüsusi yer tutur. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin qətiyyətli
mövqeyi və prinsipial yanaşması nəticəsində Əsas Qanuna daxil edilən bu
müddəa ana dilimizin qorunmasına, milli-mənəvi irsimizə və xalqımızın
özünəməxsusluğuna göstərilən diqqətin bariz nümunəsi idi. Bu hadisə bir
daha sübut edirdi ki, ən çətin siyasi şəraitdə belə milli maraqların
müdafiəsi üçün güclü siyasi iradə, prinsipiallıq və uzaqgörən yanaşma
vacibdir. Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra milli dövlətçilik
modelinin formalaşdırılması istiqamətində atılan addımlar da məhz bu
tarixi təcrübənin yaratdığı məsuliyyətin davamı kimi meydana çıxdı.
Bununla belə, 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyinin bərpası yeni
Konstitusiyanın qəbul edilməsi üçün yalnız ilkin şərt idi. Belə bir mühüm
sənədin hazırlanması üçün ölkədə siyasi sabitliyin təmin olunması, dövlət
institutlarının normal fəaliyyətinin qurulması və səmərəli idarəçilik
mexanizmlərinin yaradılması zəruri idi. Müstəqilliyin ilk illərində
Azərbaycanda hökm sürən siyasi böhran, hakimiyyətin idarəçilikdə yol
verdiyi ciddi nöqsanlar və dövlət strukturlarında yaranmış xaos
Konstitusiya quruculuğu prosesinin həyata keçirilməsinə mane olurdu.
1993-cü ildə Ulu Öndər Heydər Əliyevin xalqın təkidli tələbi ilə yenidən
siyasi hakimiyyətə qayıtması ölkənin gələcək inkişafında yeni mərhələnin
başlanğıcını qoydu. Dövlət müstəqilliyinin qorunması, ictimai-siyasi
sabitliyin təmin edilməsi və idarəetmə sisteminin yenidən qurulması
istiqamətində həyata keçirilən tədbirlər yeni Konstitusiyanın hazırlanması
üçün zəruri şəraiti formalaşdırdı.
Ulu Öndər Heydər Əliyev müstəqil Azərbaycanın Əsas Qanununun yalnız
mövcud dövrün ehtiyaclarını deyil, həm də dövlətin uzunmüddətli inkişaf
məqsədlərini təmin etməsini əsas vəzifələrdən biri kimi qarşıya
qoymuşdu. Onun rəhbərliyi ilə yaradılmış Konstitusiya komissiyasının
gördüyü işlər nəticəsində milli dövlətçilik ənənələrini müasir hüquqi
yanaşmalarla birləşdirən yeni Konstitusiya layihəsi hazırlandı. 1995-ci il
noyabrın 12-də keçirilən ümumxalq referendumunda seçicilərin 91,9
faizinin sənədin lehinə səs verməsi Konstitusiyanın xalqın iradəsi
əsasında qəbul olunduğunu təsdiqlədi. Noyabrın 27-də qüvvəyə minən
Əsas Qanun müstəqil Azərbaycanın dövlət quruculuğunun hüquqi
prinsiplərini müəyyənləşdirdi, idarəetmə sisteminin əsaslarını
formalaşdırdı və ölkənin gələcək inkişafı üçün etibarlı hüquqi baza
yaratdı.
Konstitusiyanın aliliyinin təmin olunması və konstitusion quruluşun
möhkəmləndirilməsi baxımından konstitusiya nəzarəti institutunun
yaradılması da mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. 1998-ci ildə Azərbaycan
Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin fəaliyyətə başlaması ölkəmizdə
hüquqi dövlət quruculuğunun institusional əsaslarının daha da inkişafına
şərait yaratdı. Bu qurumun yaradılması Əsas Qanunun üstünlüyünün
qorunması, qanunvericilik aktlarının konstitusion normalara
uyğunluğunun yoxlanılması və dövlət idarəçiliyində hüquqi prinsiplərin
tətbiqinin genişləndirilməsi istiqamətində atılmış əhəmiyyətli addım idi.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və dövlət suverenliyinin tam bərpası isə
Konstitusiyanın tarixi vəzifələrinin həyata keçirilməsi baxımından
tamamilə yeni mərhələnin başlanğıcını təşkil etdi. 2020-ci ildə Vətən
müharibəsində əldə edilən tarixi Qələbə və 2023-cü ilin sentyabrında
keçirilən antiterror tədbirləri ölkəmizin bütün ərazilərində vahid
konstitusion hüquqi məkanın təmin olunması üçün yeni imkanlar yaratdı.
2025-ci ilin ölkəmizdə “Konstitusiya və Suverenlik İli” elan edilməsi həm
dövlət suverenliyinin tam bərpası ilə əldə olunan tarixi nəticələrin, həm
də müstəqil Azərbaycanın Əsas Qanununun qəbul edilməsinin 30 illiyinin
əhəmiyyətini ön plana çıxardı. Eyni zamanda, həmin ildə Konstitusiyanın
hazırlanması və təkmilləşdirilməsi, onun aliliyinin qorunması və milli
hüquq sisteminin inkişaf etdirilməsi sahəsində xidmətləri olan şəxslərin
əməyinin qiymətləndirilməsi məqsədilə yubiley medalının təsis olunması
da mühüm hadisələrdən biri kimi diqqət çəkdi.

Anar Abbasov,
YAP Nərimanov rayon təşkilatının sədr müavini.