Şamilli Turabəxanım,
YAP Nərimanov rayon təşkilatının gənc fəalı

Tarixdə elə günlər olur ki, adi bir tarix kimi görünsə də, əslində bütöv bir ölkənin gələcəyinə təsir edir. 3 oktyabr 1993-cü il də Azərbaycan üçün belə tarixlərdən biridir. Həmin gün Heydər Əliyev Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçildi. Bu hadisəni anlamaq üçün təkcə seçkinin nəticəsinə baxmaq kifayət deyil. Həmin dövrdə ölkədə baş verən hadisələri, insanların yaşadığı çətinlikləri və Azərbaycanın hansı vəziyyətdə olduğunu da bilmək lazımdır.
1993-cü il Azərbaycan üçün heç də asan il deyildi. Ölkəmiz müstəqilliyini yenicə bərpa etmişdi. Sovet İttifaqının dağılmasından sonra müstəqil dövlət qurmaq qarşıda böyük bir vəzifə kimi dayanırdı. Dövlət idarəçiliyi, iqtisadiyyat, ordu, xarici siyasət və bir çox başqa sahələr yenidən qurulmalı idi. Üstəlik, Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi davam edir, cəbhədə vəziyyət ağır olaraq qalırdı. Ölkənin daxilində də siyasi gərginlik kifayət qədər yüksək idi. Belə bir şəraitdə Azərbaycanın qarşısında ən vacib məsələlərdən biri sabitliyin təmin edilməsi idi.Məhz belə bir mürəkkəb dövrdə Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətinin yeni mərhələsi başladı. Əslində, onun Azərbaycan siyasətində böyük təcrübəsi var idi. O, uzun illər Azərbaycan SSR-ə rəhbərlik etmiş, daha sonra Sovet İttifaqının rəhbərliyində yüksək vəzifədə çalışmışdı. 1990-cı illərin əvvəllərində isə Naxçıvanda siyasi fəaliyyətini davam etdirirdi. 1991-ci ildə Naxçıvan Ali Məclisinin sədri seçilmişdi.
1993-cü ilin iyununda Azərbaycanda vəziyyət daha da gərginləşdi. Ölkədə siyasi böhran yaranmışdı və dövlət idarəçiliyində ciddi problemlər meydana çıxmışdı. Belə bir vaxtda Heydər Əliyev Bakıya gəldi və siyasi proseslərdə fəal iştirak etməyə başladı.15 iyun 1993-cü ildə Heydər Əliyev Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin sədri seçildi. Bu tarix sonradan Milli Qurtuluş Günü kimi qeyd edilməyə başladı. Bir neçə gün sonra, iyunun 24-də prezident səlahiyyətlərinin Ali Sovetin sədrinə verilməsi ilə bağlı qərar qəbul edildi. Beləliklə, Heydər Əliyev prezident səlahiyyətlərini həyata keçirməyə başladı.Amma qarşıda hələ çox ciddi məsələlər var idi. Ölkədə siyasi sabitlik tam təmin olunmamışdı, cəbhədə vəziyyət ağır idi, iqtisadi problemlər gündən-günə özünü daha çox göstərirdi. İnsanlar gələcəklə bağlı narahat idilər. Ona görə də 1993-cü ilin oktyabrında keçiriləcək prezident seçkiləri Azərbaycan üçün adi seçki deyildi. Bu, ölkənin gələcək siyasi istiqamətinin müəyyənləşməsi baxımından mühüm hadisə idi.

Və nəhayət, 3 oktyabr 1993-cü ildə prezident seçkiləri keçirildi.
Heydər Əliyev seçkidə iştirak edən seçicilərin böyük əksəriyyətinin səsini topladı və Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçildi. Rəsmi məlumatlara görə, o, səslərin 98,8 faizini əldə etmişdi.Bu hadisədən sonra ölkənin qarşısında duran əsas məsələlərdən biri dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi idi. Müstəqillik əldə etmək bir tərəfdir, həmin müstəqilliyi qorumaq və güclü dövlət qurmaq isə tamam başqa məsələdir. Azərbaycan o illərdə məhz bu prosesdən keçirdi.Heydər Əliyevin prezidentliyi dövründə dövlət idarəçiliyinin möhkəmləndirilməsi istiqamətində addımlar atıldı. Ordu quruculuğu, iqtisadiyyatın bərpası, hüquq sisteminin yenilənməsi, Azərbaycanın beynəlxalq əlaqələrinin genişləndirilməsi kimi məsələlər gündəmdə idi.Bu dövrdə Azərbaycanın hüquqi dövlət kimi formalaşması istiqamətində də mühüm işlər görüldü. 12 noyabr 1995-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası referendum yolu ilə qəbul edildi. Bu, müstəqil Azərbaycanın hüquqi əsaslarının müəyyənləşdirilməsi baxımından çox mühüm hadisə idi. Konstitusiyada vətəndaşların hüquq və azadlıqları, dövlət hakimiyyətinin təşkili, hakimiyyət bölgüsü və digər fundamental məsələlər öz əksini tapdı.İqtisadi sahədə də ölkənin qarşısında böyük vəzifələr dayanırdı. Sovet iqtisadi sistemindən müstəqil bazar iqtisadiyyatına keçid asan deyildi. Ölkədə yeni iqtisadi münasibətlər yaradılmalı, xarici investisiyalar cəlb edilməli və Azərbaycanın malik olduğu təbii sərvətlərdən ölkənin inkişafı üçün istifadə olunmalı idi.1994-cü ildə imzalanan “Əsrin müqaviləsi” bu baxımdan Azərbaycanın müasir iqtisadi tarixində xüsusi yer tutur. Xəzərin Azərbaycan sektorundakı neft yataqlarının işlənməsi ilə bağlı imzalanan bu müqavilədə dünyanın bir sıra böyük enerji şirkətləri iştirak edirdi. Bu saziş Azərbaycanın xarici investisiyalar üçün açılması və neft strategiyasının formalaşması baxımından mühüm addımlardan biri oldu.Məncə, 3 oktyabr tarixinin əhəmiyyətini başa düşmək üçün həmin dövrü bugünkü Azərbaycanla müqayisə etmək maraqlıdır. Bu gün biz müstəqil Azərbaycanın formalaşmış dövlət qurumlarını, inkişaf edən iqtisadiyyatını və beynəlxalq əlaqələrini görürük. Amma 1993-cü ildə bunların çoxu hələ qurulmaq mərhələsində idi. Ölkə müstəqilliyinin ilk illərini yaşayırdı və dövlətçilik təcrübəsini yeni şəraitdə formalaşdırırdı.Heydər Əliyevin prezident seçilməsindən sonra Azərbaycanın xarici siyasətində də aktivlik artdı. Müxtəlif dövlətlərlə münasibətlər inkişaf etdirildi, beynəlxalq təşkilatlarla əlaqələr genişləndirildi. Azərbaycanın beynəlxalq aləmdə öz maraqlarını müdafiə edən müstəqil dövlət kimi mövqeyini gücləndirmək əsas məqsədlərdən biri idi.

Həmin illərdə ordu quruculuğu da xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Çünki Azərbaycan Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin davam etdiyi bir şəraitdə öz təhlükəsizliyini təmin etməli idi. Müxtəlif hərbi birləşmələrin vahid ordu sistemində birləşdirilməsi və nizami ordunun formalaşdırılması dövlət quruculuğunun vacib istiqamətlərindən birinə çevrildi.Heydər Əliyevin prezidentliyi dövründə görülən işlər bununla da məhdudlaşmırdı. Təhsil, mədəniyyət, hüquq, dövlət idarəçiliyi və digər sahələrdə də müxtəlif layihələr və islahatlar həyata keçirilirdi. Onun 1993–2003-cü illərdəki fəaliyyəti Azərbaycanın müasir siyasi tarixinin əsas mərhələlərindən biri kimi öyrənilir.Təbii ki, tarixə baxarkən həmin dövrün hadisələrinə müxtəlif yanaşmaların olduğunu da nəzərə almaq lazımdır. 1990-cı illərdə Azərbaycanda baş verən siyasi, iqtisadi və hərbi proseslər kifayət qədər mürəkkəb idi. Buna görə də həmin hadisələri yalnız bir tərəfdən deyil, dövrün ümumi şəraitini nəzərə alaraq öyrənmək daha düzgündür.Mənim üçün bu tarixin maraqlı tərəfi odur ki, 3 oktyabr 1993-cü il sadəcə “filan şəxs prezident seçildi” cümləsindən ibarət deyil. Bu tarix Azərbaycanın müstəqilliyinin ilk və ən çətin mərhələlərindən birinin içərisində baş verib. O zaman ölkənin qarşısında çoxlu suallar var idi: Azərbaycan necə idarə olunacaq? Dövlət necə güclənəcək? İqtisadiyyat necə bərpa olunacaq? Ölkənin təhlükəsizliyi necə təmin ediləcək? Beynəlxalq aləmdə Azərbaycan öz yerini necə müəyyənləşdirəcək?

Sonrakı illərdə bu sualların hər biri ilə bağlı müxtəlif addımlar atıldı.
1998-ci ildə keçirilən prezident seçkilərində Heydər Əliyev yenidən prezident seçildi. 2003-cü ildə isə prezident seçkilərində iştirak etmədi və həmin ilin dekabrında vəfat etdi. Onun siyasi fəaliyyəti və Azərbaycan dövlətçiliyinin inkişafındakı rolu bu gün də ölkənin müasir tarixinin mühüm mövzularından biridir.3 oktyabr 1993-cü il tarixinin Azərbaycan tarixində xüsusi yer tutmasının əsas səbəblərindən biri də budur ki, həmin gün ölkənin müstəqilliyinin ilk illərində mühüm siyasi seçim edildi. Sonrakı illərdə baş verən hadisələr isə Azərbaycanın dövlət quruculuğu prosesinin müxtəlif istiqamətlərdə davam etdiyini göstərdi.Bu gün gənc nəsil həmin hadisələrdən danışarkən 1993-cü ilin Azərbaycanını təsəvvür etməkdə çətinlik çəkə bilər. Çünki biz müstəqil Azərbaycanda doğulmuş və böyümüşük. Dövlət qurumları, milli valyuta, müstəqil xarici siyasət, Azərbaycan Ordusu və digər dövlət institutları bizim üçün həyatın adi hissəsidir. Amma 1990-cı illərin əvvəllərində bunların hamısı yeni formalaşırdı.Ona görə də tariximizi öyrənmək vacibdir. Çünki bu gün sahib olduğumuz müstəqilliyin və dövlətçiliyin hansı mərhələlərdən keçdiyini bilmədən keçmişi tam başa düşmək mümkün deyil.3 oktyabr 1993-cü il Azərbaycan tarixində mühüm siyasi hadisə kimi yadda qalıb. Həmin gün Heydər Əliyev Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçildi və bununla ölkənin müstəqilliyinin ilk illərində yeni siyasi mərhələ başladı. Sonrakı illərdə dövlət quruculuğu, iqtisadi inkişaf, hüquqi islahatlar, xarici siyasət və ordu quruculuğu kimi istiqamətlərdə müxtəlif proseslər həyata keçirildi.Məncə, bu tarixə ən düzgün yanaşmalardan biri onu sadəcə əzbərlənəcək bir tarix kimi yox, Azərbaycanın müstəqillik yolunun bir hissəsi kimi öyrənməkdir. Çünki tarix yalnız keçmişdə baş verən hadisələrdən ibarət deyil. Tarix həm də bu gün yaşadığımız ölkənin necə formalaşdığını anlamağa kömək edir.3 oktyabr 1993-cü il də məhz Azərbaycan dövlətçiliyinin formalaşma tarixində özünəməxsus yeri olan günlərdən biridir.