Nərminə Qədirova
YAP Nərimanov rayon təşkilatının məsləhətçisi

Azərbaycan iqtisadiyyatının şaxələndirilməsi və qeyri-neft sektorunun inkişafı istiqamətində son illərdə həyata keçirilən tədbirlər sənayenin strukturunda yeni imkanların formalaşmasına şərait yaradıb. Bu prosesdə təbii ehtiyatların iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsi ilə yanaşı, onların daha yüksək əlavə dəyər yaradan məhsullara çevrilməsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Məhz bu baxımdan “Azərbaycan Respublikasında 2027–2030-cu illərdə dağ-mədən (metal filizləri) və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair Dövlət Proqramı”na həsr olunmuş müşavirə qarşıdakı dövr üçün bu sahədə görüləcək işlərin istiqamətlərinin müzakirəsi baxımından diqqət çəkir.
Dağ-mədən və metallurgiya sənayesi yalnız xammal hasilatı ilə məhdudlaşan sahə deyil. Bu sektor mədənlərin araşdırılmasından filizlərin çıxarılmasına, emalından metal istehsalına qədər bir-biri ilə bağlı çoxsaylı mərhələləri özündə birləşdirir. Buna görə də sahənin inkişafına bütöv istehsal zənciri prizmasından yanaşılması iqtisadi baxımdan daha geniş nəticələr yarada bilər. Azərbaycanın mineral-xammal potensialından daha səmərəli istifadə məsələsi son illərdə sənaye siyasətinin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrilib. Burada əsas məsələ yalnız hasilat həcmlərinin artırılması deyil. Filizin emalı, zənginləşdirilməsi və mümkün qədər daha yüksək əlavə dəyər yaradan məhsula çevrilməsi iqtisadi səmərəliliyin artırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu yanaşma ölkənin idxaldan asılılığının müəyyən istiqamətlər üzrə azaldılması, yerli istehsal imkanlarının genişləndirilməsi və sənaye müəssisələri arasında əlaqələrin gücləndirilməsi üçün də yeni imkanlar yarada bilər.
Metallurgiya sənayesinin inkişafı digər istehsal sahələri ilə də birbaşa əlaqəlidir. Tikinti, maşınqayırma, energetika, nəqliyyat, müdafiə sənayesi və digər istiqamətlərdə metal məhsullarına olan tələbatın müəyyən hissəsinin daxili istehsal hesabına ödənilməsi iqtisadiyyat daxilində yaranan dəyərin artmasına şərait yaradır/ Bu səbəbdən dağ-mədən sektoruna yalnız hasilat sahəsi kimi deyil, geniş sənaye zəncirinin başlanğıc mərhələsi kimi baxılması vacibdir. Sahənin qarşısında duran əsas məsələlərdən biri də texnoloji yenilənmədir. Müasir mədənçilikdə rəqəmsal monitorinq sistemləri, geoloji məlumatların emalı, avtomatlaşdırılmış avadanlıqlar, resursların daha dəqiq qiymətləndirilməsi və istehsal proseslərinin optimallaşdırılması həm məhsuldarlığa, həm də təhlükəsizlik göstəricilərinə təsir göstərir. Metallurgiyada isə enerji səmərəliliyi, istehsal proseslərinin avtomatlaşdırılması, yeni emal texnologiyalarının tətbiqi və məhsul çeşidinin genişləndirilməsi rəqabət qabiliyyətinin əsas elementlərindəndir.
2027–2030-cu illər üçün nəzərdə tutulan Dövlət Proqramının da bu baxımdan yalnız yeni istehsal güclərinin yaradılması ilə deyil, mövcud potensialın daha səmərəli istifadəsi və texnoloji imkanların genişləndirilməsi ilə əlaqələndirilməsi sənayenin uzunmüddətli inkişafına xidmət edə bilər. Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı həm dövlət, həm də özəl sektor üçün uzunmüddətli investisiya imkanları yaradan istiqamətlərdəndir. Bu sahədə layihələrin reallaşdırılması böyük maliyyə resursları, texnoloji həllər, ixtisaslı kadrlar və uzunmüddətli planlaşdırma tələb edir. İnvestisiya mühitinin əlverişli olması, layihələrin şəffaf və aydın çərçivədə həyata keçirilməsi, yerli və xarici şirkətlərin əməkdaşlıq imkanlarının genişləndirilməsi sənayenin inkişaf tempinə təsir göstərə biləcək amillərdəndir.
Bununla yanaşı, yerli müəssisələrin istehsal zəncirinə daha fəal cəlb olunması da vacib istiqamətdir. Mədənçilik və metallurgiya ətrafında formalaşan xidmət, logistika, avadanlıq, texniki servis və digər sahələrdə yeni biznes imkanlarının yaranması iqtisadi aktivliyi genişləndirə bilər. Sənayenin texnoloji səviyyəsinin yüksəlməsi kadr hazırlığı məsələsini də ön plana çıxarır. Müasir mədən və metallurgiya müəssisələrində ənənəvi peşələrlə yanaşı, avtomatlaşdırma, rəqəmsal texnologiyalar, geologiya, mühəndislik, texniki idarəetmə və sənaye təhlükəsizliyi üzrə ixtisaslı mütəxəssislərə ehtiyac artır. Bu baxımdan ali və peşə təhsili müəssisələri ilə sənaye müəssisələri arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi, tələbələrin real istehsal mühitində təcrübə imkanlarının artırılması və yeni ixtisasların əmək bazarının tələblərinə uyğunlaşdırılması gələcək nəticələr baxımından əhəmiyyətlidir.
Sənaye siyasətinin nəticəsi yalnız istehsal göstəriciləri ilə ölçülmür. Yeni iş yerlərinin yaradılması, peşəkar kadrların yetişdirilməsi, regionlarda iqtisadi fəallığın artması və yerli sahibkarlığın inkişafı da bu prosesin mühüm nəticələrindən ola bilər. Dağ-mədən fəaliyyətinin genişlənməsi ətraf mühitin qorunması məsələsini də xüsusi diqqət tələb edən istiqamətə çevirir. Müasir mədənçilikdə resurslardan səmərəli istifadə, tullantıların idarə olunması, su və enerji resurslarının qorunması, istehsal ərazilərinin rekultivasiyası və ekoloji monitorinq mexanizmləri mühüm yer tutur. Yeni layihələrin planlaşdırılması zamanı iqtisadi səmərəliliklə yanaşı, ekoloji təhlükəsizlik meyarlarının da nəzərə alınması uzunmüddətli inkişaf üçün vacib şərtdir. Bu yanaşma sənaye istehsalının genişləndirilməsi ilə təbii ehtiyatların qorunması arasında daha balanslı münasibətin formalaşdırılmasına imkan verir. Dağ-mədən layihələrinin əhəmiyyətli hissəsi regionlarla bağlı olduğundan, bu sahənin inkişafının regional iqtisadi proseslərə təsiri də ayrıca qeyd edilməlidir. Yeni istehsal müəssisələrinin yaradılması həmin ərazilərdə xidmət sektorunun, logistikanın, tikintinin və digər əlaqəli fəaliyyətlərin genişlənməsinə stimul verə bilər. Yerli əhalinin məşğulluğunun artırılması, regionlarda peşə hazırlığı imkanlarının genişləndirilməsi və yerli sahibkarların təchizat zəncirinə cəlb edilməsi belə layihələrin sosial-iqtisadi təsirini daha da genişləndirə bilər. Bu baxımdan Dövlət Proqramının qarşıdakı illərdə yalnız konkret sənaye göstəricilərinə deyil, həmin istehsalın ətrafında yaranacaq iqtisadi ekosistemə də təsir göstərməsi gözlənilir.
2027–2030-cu illər dağ-mədən və metallurgiya sənayesi üçün yeni yanaşmaların praktik müstəviyə keçirildiyi mərhələ kimi xarakterizə oluna bilər. Burada əsas məsələ mövcud resursların hasilatı ilə kifayətlənmədən, onların emal imkanlarının genişləndirilməsi, istehsal zəncirinin dərinləşdirilməsi, texnologiyaların yenilənməsi və sənayenin digər sahələrlə əlaqələrinin gücləndirilməsidir. Azərbaycanın sənaye siyasətində son illərdə formalaşan yanaşma iqtisadiyyatın daha çox sahə üzrə dayanıqlı istehsal imkanlarına malik olmasını nəzərdə tutur. Dağ-mədən və metallurgiya sənayesi də bu prosesin mühüm istiqamətlərindən biridir. Dövlət Proqramı çərçivəsində müəyyənləşdiriləcək konkret tədbirlərin ardıcıl həyata keçirilməsi nəticəsində hasilat və emal imkanlarının genişləndirilməsi, yeni investisiya layihələrinin təşviqi, müasir texnologiyaların tətbiqi, ixtisaslı kadr potensialının artırılması və yerli istehsal zəncirinin gücləndirilməsi üçün yeni imkanların yaranması mümkündür.
Nəticə etibarilə, dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair 2027–2030-cu illər üçün müəyyənləşdirilən yanaşma təkcə ayrı-ayrı müəssisələrin fəaliyyətinin genişləndirilməsi məsələsi deyil. Söhbət təbii resurslardan başlayaraq emal, istehsal, texnologiya, insan kapitalı və regional iqtisadi fəallığı əhatə edən daha geniş sənaye sisteminin formalaşdırılmasından gedir. Bu istiqamətdə atılacaq addımların əsas göstəricisi isə hasil olunan xammalın həcmi ilə yanaşı, həmin resursların ölkə daxilində nə qədər əlavə dəyər yaratması, hansı yeni istehsal sahələrinə imkan açması və iqtisadiyyatın digər sektorları ilə nə dərəcədə səmərəli əlaqələndirilməsi olacaq.