Onews.az V çağırış Milli Məclisin deputatı Sona Əliyevanın "Qadın Kimliyi" yazısını təqdim edir:


Ailə və cəmiyyət qadın kimliyinin formalaşmasında ən əhəmiyyətli rollardan birinə malikdir. Ailədəki rollar, valideynlərin qadına verdiyi dəyərlər və onun uşaqlıqdan aldığı təlim-tərbiyə qadının özünü necə görəcəyini və gələcəkdə hansı dəyərlərlə yaşayacağını müəyyənləşdirir.

Ailə dəyərləri, qadının həyat yolunda qarşılaşacağı gözləntilər və çətinliklər üçün bir növ hazırlıq rolunu oynayır. Ailədə ona öyrədilən dəyərlər, qadının özü ilə və ətrafı ilə münasibətlərində -önəmli rol oynayır. Məsələn, ənənəvi ailə modelində qadının ana və həyat yoldaşı kimi qəbul edilməsi və bu rolların onun əsas identiteti kimi təqdim edilməsi, qadının öz kimliyini məhz bu çərçivədə qəbul etməsinə səbəb olur.

Digər tərəfdən, cəmiyyət də qadın kimliyinin formalaşmasında ciddi bir təsir gücünə sahibdir. Cəmiyyət qadından tez-tez müəyyən rolları yerinə yetirməyi və sosial norma və gözləntilərə uyğun davranmağı tələb edir.

Rol dinamik bir anlayışdır. O, sabit deyil, daim inkişafdadır. İnsan öz rolunu öyrənmə yolu ilə və təcrübə toplayaraq əldə edir. Müxtəlif mədəniyyətlərdə qadına biçilməkdə olan rol modelləri, qadının kimliyini formalaşdıran əsas amillərdən biridir. Qadın tez-tez cəmiyyətin ana, həyat yoldaşı, işləyən qadın və ya qayğıkeş bir fərd kimi müxtəlif gözləntiləri arasında seçim etməyə məcbur qalır. Bu gözləntilərdən kənara çıxan qadınlar isə bəzən sosial təzyiqlərlə üzləşirlər. Bununla belə, qadın kimliyi heç bir zaman tamamilə xarici təsirlərdən ibarət deyil; əksinə, qadının öz daxili dəyərləri, arzuları və hədəfləri də bu kimliyin formalaşmasında böyük rol oynayır.

Qadın kimliyi zaman, məkan və mədəni dəyərlər çərçivəsində çoxşaxəli və daim dəyişən bir konseptdir. “Mən kiməm?” sualı hər bir insanın öz kimliyini anlama yolundakı ən fundamental suallardan biridir və qadınlar üçün bu sual fərqli sosial rollar, ailə dəyərləri və cəmiyyətin yaratdığı gözləntilərlə daha da mürəkkəbləşir. Qadın kimliyi yalnız bioloji və ya sosial deyil, həm də psixoloji və mədəni bir fenomendir. Bu kimlik, həm qadının öz-özünü dərk etməsi ilə, həm də ailə və cəmiyyətin ona yüklədiyi dəyərlərlə formalaşır. Bu bölümdə qadınlığın özü ilə dialoqu, ailə və cəmiyyətin bu kimlik üzərindəki təsirini və qadın şəxsiyyətinin çoxqatlı strukturlarını araşdıracağıq.

Özünü Dərk — Mən Kiməm?

Ailənin ocağını isti saxlayan, nəsillər arasında körpü quran, dəyərləri qoruyub gələcəyə ötürən qadın... Ana, həyat yoldaşı, qız övlad, bacı, rəfiqə, peşəkar işçi... Bu rolların hər biri həyatımızın bir parçasıdır, bizi formalaşdırır, həyatımızı mənalandırır. Lakin bu rolların, bizə verilən adların və cəmiyyətin gözləntilərinin arxasında bir sual gizlənir – bəlkə də ən vacib sual: Mən kiməm?
Bu sual sadə görünə bilər, lakin cavabı çox vaxt həyat boyu davam edən bir axtarışdır. Xüsusilə qadınlar üçün, kimliyin əhəmiyyətli bir hissəsinin başqaları ilə münasibətlər (ana, övlad, bacı, həyat yoldaşı kimi) və onlara qarşı məsuliyyətlər üzərində qurulduğu bir cəmiyyətdə, özünün əsl mahiyyətini tapmaq bəzən daha mürəkkəb səyahətə çevrilir. Ailənin dəyər daşıyıcısı olmaq kimi nəcib və məsuliyyətli bir rolu üzərinə götürən qadın, bəzən bu dəyərləri daşıyarkən öz daxili dünyasını, öz şəxsi ehtiyaclarını və arzularını arxa plana keçirmək təhlükəsi ilə üzləşir.

Beləliklə, tez ya da gec, hər bir qadının həyatında elə an gəlir ki, o, özünə bu sualı verir:
"Mən kiməm?"

Bu sual bəzən sükut anında, bəzən həyatın çətinlikləri qarşısında, bəzən isə sadəcə dərin düşüncələrə qapılan zaman ortaya çıxır.
Qadın kimliyi — yalnız cinsiyyət, ana, bacı, qız övladı olmaq və ya həyat yoldaşı olmaq kimi rollardan ibarət deyil.
Qadın kimliyi — onun düşüncəsi, hissləri, dəyərləri, həyat tərzi, seçimləri və dünyaya baxışı ilə formalaşır.

Qadın olmaq sadəcə bioloji cəhətdən istinad edilən bir status deyil; bu, hər qadının fərdi olaraq müxtəlif təcrübələri əsasında özünü tanıması və dərketməsi prosesidir. Bu prosesdə qadın, yalnız bioloji bədənini deyil, eyni zamanda emosional, intellektual və mənəvi cəhətdən kim olduğunu kəşf edir. Hər bir qadın öz kimliyini formalaşdırarkən cəmiyyət, doğulduğu və yaşadığı ailədən, öz şəxsi təcrübələrindən təsirlənir. Özünü dərk etmə prosesi qadının daxili dünyası ilə əlaqədə olduğu, nə istədiyini və nəyə inandığını kəşf etdiyi bir yolçuluqdur.

Bu proses həm qadının özünü sevməsi və qəbul etməsi, həm də kimliyini cəmiyyətin gözləntilərindən fərqli bir çərçivədə ifadə etməsi üçün vacibdir.

Qadınların özlərini dərk etməsi üçün səy göstərməsi, bəzən onlara qarşı formalaşmış stereotipləri sorğulama ilə nəticələnir. Məsələn, “Qadın sakit, mülayim və itaətkar olmalıdır” kimi cəmiyyətin yaratdığı qəliblər, qadının kimliyini sınayan və məhdudlaşdıran amillərdir. Lakin müasir dövrdə qadınlar bu qəliblərdən çıxararaq özlərini dərk etməyə və ifadə etməyə daha çox meyl edirlər. Bu özünü dərk etmə prosesi, qadının ailə və cəmiyyətlə münasibətlərini yeni bir perspektivdən qiymətləndirməsinə və daha azad şəkildə şəxsiyyətini ifadə etməsinə yol açır.
Hər bir İnsan yalnız öz daxili dünyasına, mənəviyyatına yönəldikdə, yaşadığı fiziki dünyada var olma səbəbini sorğuladıqda və öz həyat missiyasını dərk etdikdə kimliyini tapır. Özünü tanımadan o, ya başqalarının istəklərinə uyğun yaşayır, ya da cəmiyyətin ona yüklədiyi rollar arasında itib-batır. Bəs "Özünü dərk" prosesi nədir, bunu necə anlayaq?


Rollardan kənarda bir "Mən"
Araşdırmalar göstərir ki, sağlam şəxsiyyətin inkişafı üçün fərdin öz “Mənlik anlayışını” (self-concept) formalaşdırması, yəni özü haqqında aydın təsəvvürə malik olması vacibdir. Bu, təkcə oynadığımız rolları deyil, həm də daxili aləmimizi – inanclarımızı, dəyərlərimizi, hisslərimizi, güclü və zəif tərəflərimizi, ehtiraslarımızı əhatə edir. "Mən kiməm?" sualına cavab axtarmaq, əslində bu daxili mənzərəni kəşf etməkdir.
Bizə ötürülən ailə dəyərləri ilə yanaşı, şəxsən bizim üçün ən vacib olan dəyərlər nədir? Hansı prinsiplər bizim daxili kompasımızı istiqamətləndirir? Bu dəyərlər ailədən gələn dəyərlərlə üst-üstə düşürmü, yoxsa fərqlənir? Özümüzə qarşı dürüst olmaq, həqiqətən nəyə inandığımızı anlamaq, dəyərləri kor-koranə daşımaqdan çətin ollsa da, daha mənalı və anlamlıdır.
Cəmiyyət çox vaxt qadınlardan müəyyən gözləntiləri var (məsələn, itaətkar, qayğıkeş, fədakar olmaq). Bəs bizim öz emosional ehtiyaclarımız nədir? Qəzəbimizi, məyusluğumuzu, sevincimizi necə ifadə edirik? Bu hissləri qəbul etmək, dərk etmək və sahiblənmək, məsuliyyətini daşımaq özümüzü dərk etməyin ən vacib hissəsidir. Ehtiyaclarımızı (istirahət, şəxsi məkan, özünüifadə) tanımaq və onları ödəmək, "dəyər daşıyıcısı" rolunu daha sağlam və davamlı şəkildə yerinə yetirməyə kömək edir.
BİZ, ancaq ana və ya həyat yoldaşı deyilik. Hər birimizin içində unikal maraqlar, istedadlar və gerçəkləşməyi gözləyən arzular var. Bizi nə həyəcanlandırır? Nəyi etməkdən zövq alırıq? Bu maraqları kəşf etmək və onlara zaman ayırmaq, həyatımıza rəng qatır və kimliyimizi zənginləşdirir.
Bu suallara cavab tapan və özünü dərk edən qadın:
Daha autentikdir: O, başqalarının gözləntilərinə uyğun yaşamaq əvəzinə, öz dəyərlərinə və inanclarına sadiq qalır. Bu, onun davranışlarına və münasibətlərinə səmimiyyət qatır.
Daha məqsədyönlüdür: Nə istədiyini və həyatda nəyin vacib olduğunu bildiyi üçün enerjisini doğru istiqamətə yönəldə bilir.
Daha dayanıqlıdır: Öz güclü və zəif tərəflərini bildiyi üçün çətinliklərlə daha effektiv mübarizə apara bilir.
Daha yaxşı "dəyər daşıyıcısıdır": O, dəyərləri kor-koranə deyil, şüurlu şəkildə seçərək, anlayaraq və öz həyat təcrübəsindən keçirərək ötürür. Özünü tanıyan ana, övladlarına da özlərini kəşf etmək üçün ilham və nümunə olur.
Kim olduğunu bilməyən, özünü tanımayan insan hər şeyə sahib olsa da, özünə yad qalır. Bu baxımdan, daxili dünyanıza səyahət həmişə asan olmaya bilər. Bəzən köhnə inanclarla, daxili qorxularla və ya cəmiyyətin təzyiqləri ilə üzləşmək lazım gəlir. Lakin bu yolda atılan hər addım, özümüzlə qurduğumuz daha dərin və mənalı ünsiyyətə doğru aparır. "Mən kiməm?" sualı bir cavabdan çox, özümüzü tanımaq, böyümək və bütövləşmək üçün bir dəvətdir. Və bu dəvəti qəbul edən qadın, təkcə öz həyatını deyil, həm də toxunduğu hər kəsin həyatını gözəlləşdirir. “Mən kiməm?” sualı bir qadının çərçivədən çıxmaq cəsarətinin, öz daxilinə baxmaq istəklərinin və daxili səsini eşitmək ehtiyacının əks-sədasıdır. Bu sualın cavabı hazır deyil, hər qadının həyat yolunda tədricən formalaşır, dəyişir və dərinləşir. Və bəlkə də ən vacib cavab – bu sualı verməyə cəsarət etməkdir.

Sona Əliyeva
V çağırış Milli Məclisin deputatı