Nigar İsmayılova
YAP Nərimanov rayon təşkilatının gənc fəalı

“Milli kimliyimizin səsi, dövlətçiliyimizin dayağı Azərbaycan dilidir.”
Məqalədə Azərbaycan dilinin qorunması və inkişafı sırf filoloji məsələ kimi deyil, dövlət siyasəti, milli kimlik, ictimai-siyasi ünsiyyət və gənclərin vətəndaş məsuliyyəti kontekstində araşdırılır. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi mövqeyinin möhkəmləndirilməsi istiqamətindəki tarixi addımları, Prezident İlham Əliyevin dövlət dilinin saflığının və müasir informasiya mühitində işləkliyinin qorunmasına dair mövqeyi rəsmi sənədlər əsasında nəzərdən keçirilir. Məqalədə dilin dövlətçilik atributu kimi rolu, siyasi nitqin keyfiyyəti, media və sosial şəbəkələrin dil mədəniyyətinə təsiri, gənclərin ana dilinin inkişafında iştirakı təhlil olunur. Əsas qənaət ondan ibarətdir ki, dövlət dilinin hüquqi statusu onun qorunmasının təməlidir, lakin dilin gündəlik həyatda nüfuzu və gələcək nəsillərə ötürülməsi cəmiyyətin, xüsusilə gənclərin fəal iştirakı ilə möhkəmlənir.
Açar sözlər: Heydər Əliyev, İlham Əliyev, dil siyasəti, Azərbaycan dili, dövlətçilik, milli kimlik, siyasi nitq, gənclər, ədəbi dil, rəqəmsal mühit.
1. Heydər Əliyevin dil siyasəti: milli kimliyin dövlət səviyyəsində qorunması
Azərbaycan dilinin dövlətçilik tarixindəki mövqeyindən danışarkən Heydər Əliyevin dil siyasətinə ayrıca diqqət yetirmək lazımdır. Rəsmi tarixi materiallarda qeyd olunduğu kimi, 1978-ci il aprelin 21-də qəbul edilmiş Azərbaycan SSR Konstitusiyasında Azərbaycan dilinin dövlət dili olması barədə müddəanın yer alması Heydər Əliyevin prinsipial mövqeyi ilə əlaqələndirilir [1]. Bu addım sovet dövrünün mürəkkəb siyasi şəraitində ana dilinin hüquqi statusunun təsbit edilməsi baxımından əhəmiyyətli idi.
Bu tarixi faktı yalnız konstitusion maddənin qəbul edilməsi kimi qiymətləndirmək kifayət deyil. Dövlət dilinin hüquqi statusu dilin ictimai həyatdakı mövqeyinə təsir edən mühüm vasitədir. Dilin dövlət səviyyəsində tanınması onun təhsil, idarəçilik, elmi fəaliyyət və mədəniyyət sahələrində işlənməsi üçün prinsipial zəmin yaradır. Bu baxımdan dil məsələsi mədəniyyət sahəsinin sərhədlərini aşaraq dövlət quruculuğunun tərkib hissəsinə çevrilir.
Müstəqillik dövründə də bu istiqamətdə hüquqi və institusional addımlar atıldı. Prezidentin rəsmi səhifəsində dərc olunmuş sənədlərdə Heydər Əliyevin 2001-ci ildə dövlət dilinin tətbiqinin təkmilləşdirilməsi, Azərbaycan əlifbası və Azərbaycan dili gününün təsis edilməsi ilə bağlı fərmanları dil siyasətinin hüquqi əsaslarının möhkəmləndirilməsi baxımından qeyd olunur [2]. Bu addımlar Azərbaycan dilinin dövlət idarəçiliyində və ictimai həyatda tətbiq dairəsinin genişləndirilməsi məqsədinə xidmət edirdi.
Heydər Əliyevin dil siyasətinin əsas məzmununu belə ümumiləşdirmək mümkündür: ana dili milli kimliyin qorunması ilə yanaşı, müstəqil dövlətin özünüifadə vasitəsidir. Dilə dövlət səviyyəsində qayğı göstərilməsi yalnız rəmzi münasibət deyil; o, dilin öyrənilməsi, elmi tədqiqi, nəşriyyat fəaliyyəti, terminologiyanın inkişafı və ictimai istifadəsi üçün imkanların yaradılmasını da tələb edir.
Bəs dövlət dili ilə dövlətçilik arasında əlaqə nədən ibarətdir? Dövlət öz qanunlarını, qərarlarını və ictimai mesajlarını müəyyən bir dildə ifadə edir. Vətəndaş həmin dili anlayaraq hüquq və vəzifələrini öyrənir, ictimai proseslərə qoşulur və dövlətlə ünsiyyət qurur. Buna görə dövlət dilinin aydınlığı və işləkliyi idarəçilik mədəniyyətinin də bir hissəsidir. Dil siyasəti bu mənada yalnız milli irsin qorunması deyil, həm də vətəndaşla dövlət arasında mənalı əlaqənin möhkəmləndirilməsidir.
2. İlham Əliyevin mövqeyi: dilin qorunması və müasir informasiya məkanı
Azərbaycan dilinin qorunması müasir dövrdə qloballaşma, rəqəmsal kommunikasiya və beynəlxalq əlaqələrin genişlənməsi şəraitində yeni vəzifələr ortaya qoyur. Prezident İlham Əliyevin 2018-ci il 1 noyabr tarixli fərmanı Azərbaycan dilinin saflığının qorunması və dövlət dilindən istifadənin təkmilləşdirilməsi məsələlərinə həsr olunub. Sənəddə kütləvi informasiya vasitələrində, internet resurslarında və reklam daşıyıcılarında ədəbi dil normalarına riayət olunması üçün institusional tədbirlər nəzərdə tutulur [3].
2013-cü ildə təsdiq edilmiş “Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsinə və ölkədə dilçiliyin inkişafına dair Dövlət Proqramı” da ana dilinin müasir dövrdə inkişafı, gənc nəslin dilə sevgi və hörmət ruhunda tərbiyəsi, ədəbi dil normalarına əməl olunması və dilçilik elminin inkişafı məsələlərini əhatə edir [4]. Bu sənədlər dilin qorunmasını yalnız keçmiş irsin saxlanılması kimi deyil, onun müasir həyatın tələblərinə uyğun inkişaf etdirilməsi kimi təqdim edir.
Prezident İlham Əliyev yerli televiziya kanallarına müsahibəsində Azərbaycan dilinin dövlətçilik üçün əhəmiyyətini vurğulayaraq belə deyib: “Biz Azərbaycan dilimizi qorumalıyıq və Azərbaycan dilinin qoruyucusu Azərbaycan dövlətidir” [5]. Bu fikir dövlətin dilin hüquqi və institusional qorunmasındakı rolunu aydın ifadə edir. Eyni zamanda, həmin mövzu yalnız dövlət qurumlarının fəaliyyəti ilə bitmir: dövlətin yaratdığı hüquqi çərçivənin gündəlik həyatda nəticə verməsi cəmiyyətin dilə münasibətindən də asılıdır.
Qloballaşma şəraitində xarici dilləri bilmək təhsil, elm, diplomatiya və əmək bazarı baxımından mühüm üstünlükdür. Lakin çoxdillilik ana dilinin arxa plana keçirilməsi demək olmamalıdır. Məsələ xarici dilləri öyrənməkdə deyil, Azərbaycan dilinin də müasir elmi, texnoloji və siyasi anlayışları ifadə etmək imkanlarını genişləndirməkdədir. Güclü dil siyasəti həm ana dilinin mövqeyini qorumağı, həm də onun yeni bilik və kommunikasiya sahələrində işlənməsini təşviq etməyi nəzərdə tutur.
Beləliklə, müasir dil siyasətinin qarşısında iki bir-birini tamamlayan vəzifə dayanır: Azərbaycan dilinin ictimai nüfuzunu və ədəbi normalarını qorumaq, eyni zamanda onu rəqəmsal mühitdə, elmi ünsiyyətdə və beynəlxalq əlaqələrdə daha çevik və funksional etmək.
3. Dil siyasəti və siyasi nitq mədəniyyəti
Siyasi sfera dilin ən məsuliyyətli istifadə olunduğu sahələrdən biridir. Qanunların mətnləri, dövlət başçılarının çıxışları, parlament müzakirələri, rəsmi bəyanatlar və ictimaiyyətə ünvanlanan müraciətlər cəmiyyətin mühüm məsələləri necə başa düşməsinə təsir edir. Burada sözün dəqiqliyi yalnız üslubi üstünlük deyil; hüquqi və ictimai məna daşıyan fikrin düzgün çatdırılması üçün zərurətdir.
Siyasi nitqdə işlədilən anlayışlar aydın və ardıcıl olmalıdır. Qeyri-dəqiq ifadə, məntiqi əlaqənin pozulması və mürəkkəb fikrin izahsız təqdim edilməsi vətəndaşın məlumatı düzgün anlamasını çətinləşdirə bilər. Buna görə rəsmi nitq həm ədəbi dil normalarına, həm də faktların dəqiq təqdim edilməsinə əsaslanmalıdır. Sözün təsir gücü onun ucadan deyilməsində deyil, məzmununun aydınlığında, əsaslandırılmasında və məsuliyyətlə seçilməsindədir.
Bəs ana dilinin qorunması ilə siyasi mədəniyyət arasında hansı əlaqə var? Dövlətin və cəmiyyətin müzakirə etdiyi məsələlər dil vasitəsilə ifadə olunur. Dil nə qədər aydın və dəqiq işlədilərsə, ictimai müzakirə də bir o qədər anlaşıqlı ola bilər. Fikir ayrılıqları zamanı qarşı tərəfin mövqeyini təhrif etmədən çatdırmaq, təhqirdən uzaq durmaq, faktı şəxsi mülahizədən ayırmaq və arqumenti əsaslandırmaq dil mədəniyyətinin də, sağlam ictimai ünsiyyətin də göstəricisidir.
Bu baxımdan gənclərin siyasi və ictimai mövzularda fikir bildirməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Gənc insan öz mövqeyini Azərbaycan dilində aydın ifadə etməyi, mənbələrə əsaslanmağı, müxtəlif fikirləri müqayisə etməyi və müzakirədə etik davranmağı öyrəndikcə, dilin ictimai imkanlarından daha səmərəli istifadə edir. Dil siyasəti yalnız dövlət sənədlərində mövcud olan mövzu deyil; o, vətəndaşın gündəlik nitqində və ictimai davranışında da görünür.
4. Gənclər: dövlət dilinin gələcəyini kim formalaşdırır?
Gənclər dilin gələcəyi haqqında danışarkən yalnız gələcək nəsil kimi təqdim edilməməlidir. Onlar dilin bu gününü də formalaşdırırlar. Sosial şəbəkələrdə yazdıqları mətnlər, hazırladıqları videolar, universitetdə təqdim etdikləri işlər, ictimai tədbirlərdə söylədikləri nitqlər və gündəlik ünsiyyətləri Azərbaycan dilinin müasir istifadəsinə təsir göstərir. Bu səbəbdən gənclərin ana dilinə münasibəti şəxsi seçim olmaqla yanaşı, ictimai əhəmiyyət daşıyan davranışdır.
Gənclərin vəzifəsi yalnız səhv yazmamaqdan ibarət deyil. Onlar Azərbaycan dilində keyfiyyətli məzmun yaratmalı, elmi və bədii mətnlərə maraq göstərməli, terminlərin düzgün işlədilməsinə diqqət yetirməli və ana dilinin müasir sahələrdə istifadəsini genişləndirməlidirlər. Dilin qorunması onu yalnız keçmişin mirası kimi təqdim etməklə deyil, gələcəyin bilik və texnologiyalarının ifadə vasitəsinə çevirməklə də mümkündür.
Universitet tələbəsi üçün bu məsuliyyət daha konkret görünür. Elmi iş yazarkən mənbəni düzgün göstərmək, fikri öz sözləri ilə ifadə etmək, terminlərdən yerində istifadə etmək və cümlələr arasında məntiqi əlaqəni qorumaq həm akademik dürüstlüyün, həm də dil mədəniyyətinin göstəricisidir. Filologiya tələbəsi isə dilin quruluşunu və ifadə imkanlarını öyrənməklə yanaşı, onun ictimai nüfuzuna töhfə verə biləcək maarifləndirici fəaliyyətlərdə iştirak edə bilər.
Gənc kimi bu mövzuya yanaşarkən dilin dövlətçilikdəki rolunu vurğulamaqla yanaşı, gənclərin şəxsi təşəbbüslərini də önə çəkmək mümkündür. Vətənə bağlılıq yalnız emosional ifadələrlə deyil, ictimai həyata faydalı töhfə verməklə də ölçülür. Ana dilində düzgün yazmaq, məsuliyyətli ictimai nitq nümayiş etdirmək, milli mədəni irsi öyrənmək və onu müasir vasitələrlə yaymaq belə töhfələrin bir hissəsidir.
Əsas məsələ gəncləri günahlandırmaq deyil, onlara keyfiyyətli dil mühiti yaratmaqdır. Ailə, məktəb, universitet, media, nəşriyyatlar və dövlət qurumları birlikdə oxu mədəniyyətini, düzgün yazı vərdişlərini və Azərbaycan dilində elmi-ictimai məzmunun hazırlanmasını dəstəkləyə bilərlər. Gənclər bu imkanlardan istifadə etdikcə, dilə münasibət şüardan gündəlik fəaliyyətə çevrilər.
5. Rəqəmsal mühit, media və dilin ictimai nüfuzu
Rəqəmsal kommunikasiya dilin istifadə sahələrini genişləndirib. Sosial şəbəkələr, video platformaları, elektron kitabxanalar və onlayn təhsil vasitələri Azərbaycan dilində məlumatın daha sürətlə yayılmasına imkan verir. Eyni zamanda, sürətli yazışma, mətnlərin redaktəsiz paylaşılması, orfoqrafiya qaydalarına diqqətsizlik və keyfiyyətsiz tərcümələr dil mədəniyyəti üçün müəyyən çətinliklər yarada bilər.
Bu vəziyyət texnologiyanı günahlandırmaqla həll olunmur. Əsas sual ondan necə istifadə etdiyimizdir. Sosial şəbəkədə qeyri-rəsmi üslubun mövcudluğu özlüyündə ədəbi dilin pozulması demək deyil; lakin qeyri-rəsmi yazı vərdişlərinin rəsmi məktuba, elmi məqaləyə və ictimai çıxışa düşünmədən köçürülməsi üslub uyğunluğunu zəiflədə bilər. Gənclər müxtəlif ünsiyyət şəraitlərində dil seçimini fərqləndirməyi öyrənməlidirlər.
Media dilinin məsuliyyəti xüsusilə böyükdür. Televiziya, radio, xəbər portalları və ictimai platformalar geniş auditoriyaya təsir göstərir. Buna görə düzgün tələffüz, dəqiq söz seçimi, keyfiyyətli tərcümə və redaktə mədəniyyəti yalnız peşəkar tələb deyil, həm də dilin ictimai nüfuzuna təsir edən amildir. 2018-ci il fərmanında media və internet resurslarında ədəbi dil normalarının qorunmasına diqqət ayrılması bu məsələnin institusional əhəmiyyətini göstərir [3].
Azərbaycan dilinin rəqəmsal gələcəyi üçün elektron lüğətlərin, orfoqrafiya yoxlama vasitələrinin, keyfiyyətli rəqəmsal kitabların və Azərbaycan dilində elmi-populyar məzmunun inkişafı vacibdir. Gənclər dilçilik, ədəbiyyat, tarix, hüquq, texnologiya və dövlətçilik mövzularında məzmun yaradaraq ana dilinin yalnız məişət ünsiyyətində deyil, peşəkar və intellektual mühitdə də işlək olmasına töhfə verə bilərlər.
Deməli, müasir dil siyasəti həm qoruma, həm də inkişaf strategiyasıdır. Dilin saflığına diqqət yetirmək onun dəyişməz qalmasını tələb etmək deyil; yeni anlayışları ifadə etmək, terminologiyanı təkmilləşdirmək və müasir kommunikasiya ehtiyaclarına cavab vermək üçün dilin daxili imkanlarından məqsədyönlü istifadə etməkdir.
Nəticə: Dil dövlətçiliyin yaddaşı, gəncliyin məsuliyyətidir
Azərbaycan dilinin qorunması milli mədəniyyətə münasibət olmaqla yanaşı, dövlətçilik düşüncəsinin də mühüm istiqamətidir. Heydər Əliyevin dil siyasəti Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi hüquqi mövqeyinin möhkəmləndirilməsi və onun ictimai nüfuzunun artırılması baxımından tarixi əhəmiyyət daşıyır. Prezident İlham Əliyevin dilin saflığının, media və internet mühitində düzgün istifadəsinin qorunmasına dair sənədləri isə bu mövzunun müasir informasiya şəraitində də dövlət siyasətinin gündəmində olduğunu göstərir [1–5].
Bəs bu siyasətin cəmiyyətdə canlı nəticəyə çevrilməsi üçün nə lazımdır? Hüquqi sənədlər və dövlət proqramları zəruri əsas yaradır, lakin dilin gündəlik həyatda yaşaması hər bir vətəndaşın münasibətindən də asılıdır. Rəsmi sənəddə dəqiq ifadə, universitetdə əsaslandırılmış elmi mətn, mediada düzgün dil, sosial şəbəkədə məsuliyyətli paylaşım və ailədə ana dilinə hörmət bu ümumi işin ayrı-ayrı, lakin əhəmiyyətli hissələridir.
Gənclərin rolu burada xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Gənclər Azərbaycan dilini yalnız qorunmalı tarixi sərvət kimi deyil, gələcək elmin, texnologiyanın, diplomatiyanın, ictimai müzakirənin və yaradıcı düşüncənin canlı vasitəsi kimi qəbul etməlidirlər. Ana dilini dərindən bilmək dünyaya açılmağa mane olmur; əksinə, insanın öz fikrini daha aydın ifadə etməsinə, başqa dilləri öyrənərkən öz kimliyini dərk etməsinə və cəmiyyətə daha dolğun töhfə verməsinə kömək edir.
Mən bir filologiya tələbəsi və gənc vətəndaş kimi düşünürəm ki, dilə bağlılıq yalnız onun haqqında fəxrlə danışmaq deyil, onu gündəlik həyatımızda layiqincə yaşatmaqdır. Dilimizi qorumaq sözümüzün məsuliyyətini dərk etmək, onu inkişaf etdirmək isə yeni bilikləri, müasir düşüncəni və milli yaddaşı eyni dilin imkanları ilə gələcəyə daşımaqdır. Gəncliyin vəzifəsi bu mirası sadəcə təkrarlamaq yox, onu zənginləşdirərək növbəti nəslə ötürməkdir.
Dövlətin gücü yalnız sərhədlərinin toxunulmazlığında deyil, xalqının dilini, yaddaşını və özünüdərkini gələcəyə daşımaq iradəsində də yaşayır. Ana dilini yaşadan gənclik dövlətçiliyin sabahına səs verir.** Bu, mənim şəxsi mövqeyimdir: Azərbaycan dilinin qorunması dövlətin hüquqi vəzifəsi, cəmiyyətin ortaq məsuliyyəti, gəncliyin isə gələcəyə ünvanlanan şüurlu seçimidir.