Bu dəfə 1930-cu illərə qədər həm orfoqrafik lüğətimizdə, yazı dilimizdə, eyni zamanda, gündəlik danışığımızda işlənən, bu gün unudulan, ən yaxşı halda can üstə olan sözlərimizdən söz açmaq istəyirəm.

Həmin sözlər ki, böyük oranla kökündən şəkilçisinə kimi türk kökənlidir. Vaxtilə ərəb və fars işğalları, rus sıxışdırması dilimizdəki bu kimi inciləri öz taxtından uzaqlaşdırdıb. Bu ifadələr həmin sözlərdir ki, ortaq türkçəmizin bütün ləhcə və şivələrində başa düşülür, anlaşılır.
Bu o sözlərdir ki, ortaq türkcə hansı dil olsun dilemması ilə üz-üzə qalanları düşdüyü aciz durumdan çıxara bilər.
Həmin sözlərə özbək, türkmən, qırğız, qazax, Anadolu və Azərbaycan türkcələrində ümumişləklik qazandırmaqla əslində dilədiyimiz ortaq türkçəyə möhtəşəm bir keçid edə bilərik.

Götürək elə əbəçi” sözünü. İndiki “mamaça” sözünün tam qarşılığıdır. Aydındır ki, “mamaça” (“uşaq doğuzduran, tibb işçisi) ifadəsi bizimki deyil, alınmadır. Gözəlim “əbəçi”yə ikinci həyat verməyin nəyi pisdir ki? Üstəlik, qırğız və qazax türkləri bu sözləri lokal dairədə də olsa, işlədirlər.
Orxon-Yenisey abidələrində də bu sözə rast gəlmək mümkündür. “Əbə” öz türkçəmizdə ana deməkdir. “Əbə”, “aba”, “apa” şəkillərində də işlədilib. Qırğız və noqaylar indi də “ana”ya “apa”, “əpə” deyirlər. “Əbəçi” isə sözün birbaşa mənasında “uşaqçı”, “uşağın dünyaya gəlməsinə yardımçı olan” anlamındadır.

İkinci sözümüz isə “avurta”dır. Bu söz də öztürkcəmizdədir. “Orxon-Yenisey” abidələrində də bir neçə yerdə işlədilir. “Avurta” ifadəsi “dayə”, “uşaq baxıcısı”, “himayəçi” sözlərinin qarşılığıdır. Çox güman ki, “avurmaq” – yəni “qucaqlamaq”, “ağuşa almaq” sözündən törəyib. Zamanla “avurta” halına düşüb.

Qərb bölgəsinin bəzi ucqar kəndlərində, xüsusən də yaşlı insanların dilində indi də yaşadılır. Bu sözün işlənmə tezliyinin yüksəkliyini nəzərə alaraq dilimizin lüğət fonduna daxil edə bilərik.

Düşünürəm ki, qeyri-türk kökənli “dayə”dənsə, elə öz türkcəmizdəki “avurta”nı ümumişləklik taxtına yenidən oturtmaq daha məqsədəuyğundur.
Üçüncü sözümüz “balu”dur. “Layla”, “nənni” sözünün qarşılığıdır. İndi də Qazax, Tovuz, Qərbi Azərbaycan ağızlarında qalmaqdadır. Əsasən tərəkəmə ellərində yaşadılır. Ümumən, anlaşıqlıq qabiliyyətini itirmək üzrədir.

“Orxon-Yenisey” abidələrində, “Qutadqu-bilik”də rast gəlmək mümkündür. Hətta bir qədər araşdırsaq, görərik ki, iç-Anadolu ağızlarında, o cümlədən, vaxtilə Türkiyəyə köçmək zorunda qalan qırğız türklərinin çadırlarında yaşadılmaqdadır. Fikrimcə, Ortaq Türkçənin ən önəmli sözlərindən biri də elə “balu”dur. “Layla”dan, “ninnə”dən daha göyçək səslənir.

Unudulmaqda olan türkcə sözlərimizin axtarışını davam etdiririk. Bu o sözlərdir ki, ötən yüzilin əvvəllərinə, bir sıra hallarda ortalarına qədər ümumişlək dilimizdə öz hökmranlığını qoruyub.

Hətta şeirlərdə, hekayələrdə, yazılı sənət nümunələrində varlıqlarını sürdürüblər. Yenidən onları mediamızın, ədiblərimizin yaradıcılığı fonunda ədəbi dilimizə transformasiyası arzuolunandır.

Türk kökənli bu sözlərin bir çoxu zamanla ortaq türkçənin də açar ifadələrinə çevriləcək.

Həmin sözlərdən biri də “bor”dur. Anlamı “şərab”dır. Orxon-Yenisey abidələrində də bu söz tez-tez qarşımıza çıxır. İndi bu söz Qərb bölgəmizdə “borlu-boraqlı” (borru-boraxlı) ifadəsi şəklində qalıb. “Boraq” “çəllək”, “şərab qabı” anlamında işlədilirmiş. Düşünürəm ki, “mey”, “şərab”, “araq” ifadələrinin yerinə elə türk kökənli “bor” sözünü işlətsək, daha doğru olar.

İkinci sözümüz “çava”dır. Qarşılığı “dəliqanlı” kəliməsidir. Daha yığcam, daha lokanik və daha diləyatımlıdır. Orxon-Yenisey abidələrinin sözlüyündə də rast gəlinir. Noqayların, qumıqların və qırğızların söz yaddaşında da indi də yaşadılır.

Üçüncü sözümüz “çupra”dır. Bu sözün tam qarşılığı “köhnə paltar”dır. Örnək; “Yetim-yesirin çupralarını əyinlərindən çıxarın, yeni geyimlər bağışlayın” (T.Tn). Türk ulusunun ortaq anıtı olan Orxon-Yenisey abidələrinin daş yaddaşında da yaşamını sürdürməkdədir.

Dördüncü sözümüz “bürküt”dür. “Bürküt” öz türkçəmizdə “hədiyyə” anlamına tən gəlir. Orta Asiya türkləri bu sözdən indi də sıx-sıx istifadə edirlər. Örnək; “qız evinə gəlirsiniz, bürkütünüz hanı? (Şərəf Rəşidov). Orxon-Yenisey abidələrində də tez-tez üz-üzə gəldiyimiz sözlərimizdəndir.

Beşinci sözümüz isə “döngü”dür. Çağ, zaman anlamlı sözdür. Birbaşa ifadə etdiyi məna isə “saat”dır. Orxon-Yenisey abidələrinin dilində də sıx-sıx işlədilib. Dilimizdə indi də “döngüsü dönmüş”, “döngüsü sınmış”, “döngüsüz” kimi ifadə formaları ilə işləkliyini saxlamaqdadır. Ərəbcənin “saatı”nı yaşatmaqdansa, türkcəmizin “döngü”sünə ikinci ömür vermək daha yaxşı olardı.

Düşünürəm ki, çağdaş mediamız, carçılarımız, eləcə də yazarlarımız öz yaradıcılıqlarında bu sözlərə “yaşıl işıq” yandırmaqla onlara ikinci həyat verə bilərlər.

Tural Turan
Onews.az